Kırsal Alanlarda Kaynak Sularının Mutlak Mülkiyet İddiası ve Kamu Otoritesinin Sorumluluğu
1. GİRİŞ
Su, yalnızca ekonomik değeri olan bir doğal kaynak değil; yaşamın kendisi, ekosistemlerin devamlılığı ve insan onuruna yakışır yaşamın ön koşuludur. Türkiye’de suya ilişkin hukuki düzenlemeler, uzun yıllar boyunca eşya hukuku merkezli bir bakış açısı ile şekillenmiş; ancak günümüzde çevre hukuku, insan hakları hukuku ve ekolojik denge perspektifleri bu yaklaşımı zorlamaya başlamıştır.
Özellikle kırsal alanlarda, köylülerin tarlalarında çıkan kaynak sularını kapalı sistemlerle kilometrelerce uzaklıktaki konutlarına taşıması, o coğrafyadaki kurt, kuş, böcek, yaban hayvanları ve bitki örtüsünün suya erişimini fiilen ortadan kaldırmakta, ekosistem tahribatına yol açmaktadır. Bu durum, “mülkiyet hakkı mı, yaşam hakkı mı?” sorusunu gündeme getirmektedir.
2. ANAYASAL ÇERÇEVE:
SU VE ÇEVRE HAKKI
2.1. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
Anayasa m. 56:
“Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir.”
Bu hüküm:
Devlete negatif (zarar vermeme),
pozitif (koruma, önleme, düzenleme),
düzenleyici (etkin denetim) yükümlülükler yükler.
Su kaynaklarının ekosistemi kurutacak biçimde özel mülkiyet gerekçesiyle tüketilmesi, Anayasa m.56’ya açıkça aykırıdır.
Anayasa m. 35 (Mülkiyet Hakkı)
Mülkiyet hakkı mutlak değildir; kamu yararı, çevre ve başkalarının hakları ile sınırlandırılabilir.
3. AİHM VE ULUSLARARASI İNSAN HAKLARI BOYUTU
AİHM içtihatlarına göre:
Yaşam Hakkı (AİHS m.2)
Özel Hayatın ve Ailenin Korunması (m.8)
Mülkiyet Hakkı (Ek Protokol 1/1)
çevresel zararlarla doğrudan bağlantılıdır.
Önemli İlke:
Çevresel yıkım, yaşam kalitesini ciddi biçimde düşürüyorsa, devletin müdahale yükümlülüğü doğar.
Dolayısıyla devlet;
Su kaynaklarının yerel ekosistemi yok edecek biçimde bireysel kullanımına göz yumamaz.
Etkin denetim yapmazsa uluslararası sorumluluk doğabilir.
4. SU MÜLKİYETİ AÇISINDAN TÜRK MEDENÎ KANUNU
4.1. TMK m. 718 ve 756
Arazi mülkiyeti, üstündeki ve altındaki kaynakları kapsar.
Kaynaklar, çıktığı arazinin bütünleyici parçasıdır.
Ancak:
Mülkiyet hakkı, kamu yararına ve çevrenin korunmasına aykırı biçimde kullanılamaz.
TMK m. 683:
Malik, mülkiyet hakkını kullanırken hukuk düzeninin sınırlarına uymak zorundadır.
Kritik Nokta:
Kaynağın araziden bağımsız devri yasak olabilir;
ancak kaynağın mutlak ve sınırsız tüketimi de hukuken korunmaz.
5. YERALTI SULARI HAKKINDA KANUN (167 SAYILI)
Bu Kanuna göre:
Yeraltı suları Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır.
Kullanım için ruhsat ve tahsis gerekir.
Kamu yararı, tarımsal denge ve çevre korunması esastır.
Dolayısıyla:
“Benim tarlamdan çıkıyor, dilediğim gibi alırım” anlayışı yeraltı suları bakımından hukuken geçersizdir.
6. SU KANUNU TASARISI VE MODERN SU HUKUKU
Su Kanunu Tasarısı’nda öne çıkan ilkeler:
Su, ekonomik meta değil, kamusal ve yaşamsal bir varlıktır.
Ekosistem bütünlüğü esastır.
Havza bazlı yönetim benimsenmiştir.
Aşırı ve ekosistemi bozan kullanım yasaklanabilir.
Bu yaklaşım, mutlak mülkiyet anlayışının terk edilmesi anlamına gelir.
7. DİNÎ VE AHLAKİ BOYUT: SEMAVÎ DİNLERDE SU VE CANLILAR
7.1. Kur’an-ı Kerim
“Biz her canlıyı sudan yarattık.” (Enbiyâ, 30)
“Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın.” (A’râf, 56)
“İsraf etmeyin.” (A’râf, 31)
7.2. Hadisler
“Bir köpeğe su veren kimse bağışlanmıştır.”
“Akan su kenarında bile olsanız israf etmeyiniz.”
7.3. Semavî Dinlerin Ortak İlkesi
Su, ortak nimettir.
Canlıların suya erişimini kesmek kul hakkı ve yaratılışa aykırıdır.
8. KIRSAL ALANLARDA SUYUN MUTLAK KULLANIMININ SONUÇLARI
Yaban hayatının yok olması
Biyolojik çeşitliliğin azalması
Toprak verimliliğinin düşmesi
Ekolojik göç ve çölleşme
Gelecek kuşakların yaşam hakkının ihlali
Bu durum çevresel soykırım tartışmalarını dahi gündeme getirebilecek ağırlıktadır.
9. KAMU OTORİTELERİNİN SORUMLULUKLARI
9.1. Köy Muhtarlıkları
Bildirim ve ihbar yükümlülüğü
Kamu düzenini ve çevreyi koruma görevi
İhmali hâlinde hukuki ve idari sorumluluk
9.2. Tarım ve Orman Bakanlığı
Su tahsisi ve denetimi
Ekosistem temelli planlama
Kaçak kullanımın önlenmesi
9.3. Mülki Amirler
Anayasa m. 56 gereği aktif koruma görevi
İhmali hâlinde görevi kötüye kullanma (TCK m.257)
9.4. Kamu Görevlileri
Denetim yapmama → idari ve cezai sorumluluk
AYM ve Danıştay içtihatları uyarınca hizmet kusuru
10. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
Köylünün, tarlasından çıkan suyu mutlak mülkiyet gerekçesiyle, o coğrafyadaki tüm canlıların yaşamını yok edecek biçimde kullanması:
Anayasa’ya
AİHM içtihatlarına
Modern çevre hukukuna
Dinî ve ahlaki ilkelere
Kamu yararına
aykırıdır.
Su mülkiyeti değil, su emanetidir.
Devletin görevi, bu emaneti insan–doğa–gelecek kuşaklar adına korumaktır.
Selam ve saygılarımla
