Bazen bir köyün tarihini uzun kitaplar değil, tek satırlık bir kayıt anlatır.
Geçtiğimiz günlerde rahmetli Bekir Başoğlu’nun aktardığı bir Osmanlı kaydı üzerine yeniden düşünmeye başladım.
Kayıtta şu ifade geçiyordu:
“Durağan kazasına tabi Dütmen Divanı’nda Emirtolu Kariyesi ahalisi köy camiinin Cuma namazı kılınmasına açılması istekleri…”
İlk bakışta sıradan bir idarî talep gibi görülebilir.
Fakat biraz durup düşününce, bu birkaç satırın aslında bir köyün geçmişine dair çok büyük işaretler taşıdığı fark ediliyor.
Çünkü Osmanlı’da her mescitte doğrudan Cuma namazı kılınamazdı. Bunun için belirli şartlar gerekiyordu:
yerleşik nüfus, toplumsal düzen, idarî onay, merkezle bağlantı ve belirli bir kurumsallaşma düzeyi…
Yani bir köyün:
“Biz burada Cuma namazı kılmak istiyoruz”
demesi aslında şu anlama geliyordu:
“Biz artık kalıcı bir topluluğuz.”
İşte bu yüzden bu kayıt bana çok önemli geliyor.
Çünkü bugün çoğu insan Emirtolu’nu yalnızca dağların arasında küçük bir köy olarak görüyor olabilir. Oysa Osmanlı kayıtlarında geçen bu ifade, burada örgütlü bir toplumsal hayatın çok daha eski dönemlerde oluştuğunu düşündürüyor.
Üstelik kayıtta geçen “kariye” ve “divan” ifadeleri de dikkat çekici…
“Kariye” doğrudan köy anlamına geliyor.
“Dütmen Divanı” ise Karadeniz’in dağlık coğrafyasına özgü idarî yapılanmalardan birini ifade ediyor.
Çünkü bu coğrafyada yerleşimler tek merkezde gelişmiyordu.
Vadiler…
Yaylalar…
Dağ sırtları…
İklim şartları…
İnsanları parçalı yerleşime yönlendiriyordu.
Devlet de bu yapıyı “divan” sistemiyle idarî bir bütün hâline getiriyordu.
Yani coğrafya yalnızca insanların yaşadığı alanı değil, kurduğu toplumsal düzeni de belirliyordu.
Bir başka dikkat çekici rivayet ise köyün ismiyle ilgili…
Rahmetli Bekir Başoğlu’nun aktardığı anlatılara göre, geçmişte bir sefer sırasında kafilenin emiri olan “Talih” isimli kişinin bu bölgede vefat ettiği, bu nedenle yerleşimin önce “Emir Talih” olarak anıldığı; zamanla halk ağzında bu ismin “Emirtolu” hâline dönüştüğü rivayet edilmektedir.
Elbette bunun kesin tarihî karşılığını bugün net biçimde ortaya koymak kolay değildir.
Fakat Anadolu’da birçok yerleşim yerinin;
bir komutanın, bir aşiret liderinin, bir dervişin ya da bir sefer hatırasının ismiyle anıldığı düşünüldüğünde, bu anlatı bütünüyle yabana atılacak bir rivayet gibi de görünmemektedir.
Belki de bazen bir köyün adı bile kendi geçmişinden kalan sessiz bir hafızadır…
Bir başka dikkat çekici soru ise şu:
Acaba o eski caminin izleri bugün hâlâ bir yerlerde duruyor olabilir mi?
Belki eski bir temel taşı…
Belki unutulmuş bir mezarlık…
Belki yaşlıların “eski mescit buradaydı” dediği bir alan…
Kim bilir…
Çünkü Anadolu’da birçok eski köy camisinin taşları zamanla başka yapılarda kullanıldı. Bazıları tamamen yıkıldı. Bazıları ise yalnızca hafızalarda kaldı.
Fakat bazen tek bir Osmanlı kaydı bile şunu göstermeye yeter:
Bir yerde yalnızca insanlar yaşamamıştır; bir topluluk oluşmuştur.
Belki de asıl mesele budur…
Çünkü bir köyü köy yapan yalnızca evler değildir.
Ortak hafızadır…
Ortak hayat duygusudur…
Birlikte kurulan düzendir…
Ve bazen bir köyün sessiz tarihi, yalnızca:
“Cuma namazı kılmak istiyoruz”
cümlesinin içinde saklı olabilir.
