Bir kentin hafızası nerede saklanır? Bu sorunun tek bir cevabı yok. Eski bir fotoğrafta, yıllardır açılmamış bir dosyada, bir aile albümünde ya da sararmış bir gazete sayfasında karşımıza çıkabilir. Yerel gazeteler de yaşadığımız yerlerin hafızasını yıllar boyunca biriktiren en önemli kaynaklardan biridir. Bir ilçenin değişen sokaklarını, insanlarını, seçimlerini, tartışmalarını, kültür ve sanat hayatını, spor karşılaşmalarını, okullarını, ekonomik dönüşümünü ve gündelik yaşamını sayfalarında kayda geçirirler. Yayımlandığı gün sıradan görünen küçük bir haber bile aradan yıllar geçtikten sonra geçmişe ilişkin önemli bir belge niteliği kazanabilir. Bu nedenle yerel basın arşivlerini gazetecilik tarihinin yanında kent tarihinin ve toplumsal belleğin de önemli bir parçası olarak görüyorum.

Gerze ve Sinop'taki yerel basın arşivleri bu açıdan oldukça zengin bir malzemeye sahip. Yirmi ya da otuz yıl önce gerçekleşmiş bir okul etkinliği, belediyenin aldığı bir karar, amatör bir takımın başarısı, bir festival, yangın, açılış, çevre mücadelesi veya ilçenin sokaklarından çekilmiş bir fotoğraf bugün bize o dönemin Sinop'u ve ilçeleri hakkında çok şey söyleyebilir. Üstelik gazete arşivlerinde resmî tarih anlatılarında kendisine yer bulamayan insanların izleri de vardır. Yerel basının kıymeti biraz da buradan gelir. Kentin gündelik hayatını kaydeder ve zaman geçtikçe bu kayıtlar ortak geçmişimizin parçalarına dönüşür.

Bu zenginliğin önemli bir bölümü hâlâ basılı gazete koleksiyonlarında veya düzenli biçimde sınıflandırılmamış dijital dosyalarda bulunuyor. Belirli bir kişiyi, kurumu, olayı ya da fotoğrafı aradığınızda yıllara yayılan yüzlerce gazete sayfasını incelemek gerekebiliyor. Arşivin büyümesi, ona erişmeyi kolaylaştırmak yerine kimi zaman daha da güçleştiriyor. Gerze Meslek Yüksekokulu Radyo ve Televizyon Programcılığı öğrencimiz Turgut Yulafcı ile yürüttüğümüz “Yapay Zekâ Destekli Yerel Haber Analizi ve Görsel Arşivleme Sistemi” başlıklı TÜBİTAK 2209-A araştırma projesi bu ihtiyaçtan ortaya çıktı. TÜBİTAK tarafından desteklenmeye hak kazanan projemize, Sinop'taki yerel basın kuruluşlarının katkısıyla başlamanın ve medya çalışmalarına kalıcı bir kaynak kazandırmak için çalışmanın mutluluğunu yaşıyoruz.

Projede gazete arşivlerini tarayıp bilgisayarda saklamakla yetinmek istemiyoruz. Hedefimiz, yerel gazetelerin yıllar boyunca oluşturduğu haber ve fotoğraf birikimini aranabilen, sınıflandırılabilen ve farklı bilgiler arasında bağlantı kurulabilen bir dijital arşive dönüştürmek. Yapay zekâ bu süreçte arşivleme çalışmalarını hızlandırmak ve büyük miktardaki içeriği düzenlemek amacıyla kullanılacak. Basılı gazete sayfalarındaki metinler dijital ortama aktarılacak; haberlerde geçen kişi, kurum ve yer adları belirlenebilecek; içerikler çevre, eğitim, kültür-sanat, spor, ekonomi, yerel yönetim ve sosyal yaşam gibi başlıklar altında düzenlenebilecek. Haber fotoğrafları da ait oldukları haberlerle birlikte saklanarak portre, etkinlik, toplantı, mekân, tarihî yapı, doğa, spor ve kültürel etkinlik gibi kategorilerde sınıflandırılabilecek.

Böyle bir arşivde önemli olan, çok sayıda dosyayı bir bilgisayarda toplamak değil, aranan bilgiye kolaylıkla ulaşabilmektir. Örneğin yıllar sonra Gerze'nin çevre sorunları üzerine çalışan bir araştırmacı belirli bir tarih aralığındaki çevre haberlerine ulaşabilecek; bir gazeteci geçmişte aynı konuda yayımlanan haberleri görebilecek; kent tarihi üzerine çalışan biri belirli bir kurumun veya mekânın yıllar içindeki izini takip edebilecek. Bir haber bulunduğunda, o haberle birlikte yayımlanan fotoğrafa da aynı kayıt üzerinden ulaşılabilecek. Böylece gazete arşivi, sayfaların tarih sırasına göre saklandığı bir depodan çıkarak üzerinde araştırma yapılabilen, geçmişe farklı başlıklar üzerinden ulaşmayı sağlayan bir kaynağa dönüşecek.

Çalışmanın ölçeğini de bu nedenle geniş tuttuk. Proje kapsamında Gerze, Sinop ve çevresindeki beş yerel gazeteden yaklaşık 12 bin haber metninin ve 5 bin haber fotoğrafının işlenmesini hedefliyoruz. Yapay zekâ sistemlerinin sağladığı hız ile insanın değerlendirme ve denetim gücünü bir araya getiren bir çalışma yürütmek istiyoruz. Çalışmanın sonunda akademik bir rapor hazırlamanın ötesine geçerek yerel gazetelerin de yararlanabileceği açık kaynaklı bir dijital arşiv prototipi ortaya koymayı amaçlıyoruz. Kullanıcıların haberleri anahtar kelimelerle arayabildiği, tarih ve konuya göre süzebildiği, kişi, kurum ve mekân kayıtlarına ulaşabildiği, haberlerle fotoğrafları birlikte görebildiği sade ve kullanışlı bir sistem tasarlıyoruz. Uygulamanın başarılı olması hâlinde geliştirilen modelin başka yerel gazetelerin arşivlerine uyarlanabilmesi de mümkün olacak.

Yerel gazetelerin dijitalleşmesi üzerinde dururken imkân farklılıklarını da gözden kaçırmamak gerekiyor. Büyük medya kuruluşlarının arşivlerini dijitalleştirmek için ayırabildiği bütçe, personel ve teknik altyapı ile Anadolu'daki yerel gazetelerin imkânları aynı değil. Buna karşılık yerel bir gazetenin yıllar boyunca oluşturduğu arşivin tarihsel değeri küçümsenemez. Hatta kimi zaman başka hiçbir yerde bulunamayacak kayıtlar bu arşivlerde korunur. Mahallede açılan bir okulun ilk günü, yıllar önce düzenlenen bir festival, amatör bir futbol takımının başarısı, denize açılan balıkçılar, kapanan bir fabrika, yapılan bir yol, yaşanan bir afet, verilen yerel bir mücadele, ilçeye gelen bir sanatçı veya kaybettiğimiz bir hemşerimiz hakkında yazılan birkaç satır, kentin geçmişini oluşturan parçalar arasındadır.

Gazetecilik biraz da bugünü geleceğe bırakma işidir. Muhabir haberini yazarken, fotoğrafçı deklanşöre basarken veya bir yerel gazete yeni sayısını hazırlarken o gün yaşananları kayda geçirir. Aradan yıllar geçtiğinde bu kayıtların değeri ve anlamı değişir; dünün haberi bugünün tarihsel belgesine dönüşür. Yerel basının yıllar boyunca oluşturduğu bu birikimin kaybolmaması ve gelecek kuşakların da ona ulaşabilmesi gerektiğini düşünüyoruz. Bu proje ile yıllardır gazete sayfalarında biriken Sinop'un yerel hafızasını korumak, düzenlemek ve geleceğe aktarmak için küçük ama kalıcı bir adım atmayı amaçlıyoruz.

Bu çalışmanın hayata geçirilmesinde yerel basının desteği bizim için ayrı bir önem taşıyor. Yıllar boyunca büyük bir emekle oluşturulan gazete arşivlerinin araştırmaya açılması, geçmişte yayımlanan haberlerin ve fotoğrafların korunarak gelecek kuşaklara aktarılabilmesi açısından son derece kıymetli. Bu vesileyle projemize ilgi gösteren ve katkı sunan Sinop'ta faaliyet gösteren tüm basın çalışanlarına, projemizin her aşamasında desteğini hissettiren Vitrin Haber Genel Yayın Yönetmeni Serhat Özşahin'e ve Vitrin Haber ekibine içtenlikle teşekkür ediyorum.