Bir zamanlar benim de başıma geldi. HGS sistemi üzerinden yaşadığım bir mağduriyete itiraz etmeye, hakkımı aramaya çalıştım. Ancak işin içine bürokrasi, telefon trafiği, başvurular, zaman kaybı ve sonuç alma konusundaki belirsizlik girince, insanın önüne garip bir seçenek çıkıyor:
Haklı olduğunu ispatlamak için uğraşmak mı, yoksa “Uğraşma, öde kurtul” deyip meselenin üzerini kapatmak mı?
Ben de bir noktada ikinci yolu tercih ettim.
Ama insanın cebinden çıkan paradan daha çok canını acıtan şey, kendisini çaresiz hissetmesidir.
Hele ki ortada vatandaşın kolaylıkla sorgulayamadığı, muhatabını bulmakta zorlandığı ve itiraz mekanizmasının ne kadar sonuç vereceğini kestiremediği bir sistem varsa...
HGS, başlangıçta otoyol ve köprü geçişlerini kolaylaştırmak, trafik akışını hızlandırmak, nakit ödeme ve gişe yoğunluğunu azaltmak amacıyla hayata geçirilen bir uygulamaydı.
Teknolojinin kamu hizmetine yansıması olarak düşünüldüğünde son derece yerinde bir projeydi.
Vatandaş geçiş yapacak, sistem aracın plakasını veya etiketi okuyacak, ücret tahsil edilecek ve yoluna devam edecekti.
Peki bugün vatandaşın HGS ile ilgili şikâyetleri neden hâlâ gündemde?
Çünkü bir sistemin teknolojik olarak çalışması, adil ve sorunsuz çalıştığı anlamına gelmez.
Yanlış plaka okuma, bakiye yetersizliği, geçiş kaydının hatalı oluşması, ücretlendirme tartışmaları, ceza bildirimlerinin zamanında ulaşmaması, farklı kurumlar arasında yaşanan koordinasyon sorunları ve itiraz süreçlerinin vatandaşa yüklediği külfet...
Bunların her biri, küçük bir teknik aksaklık gibi görülebilir. Fakat bu aksaklıkların bedelini vatandaş ödüyorsa, artık konu teknik değil, idari bir sorumluluk meselesidir.
HGS'nin geçmişindeki temel vaat, geçişlerin hızlı, pratik ve otomatik hâle getirilmesiydi.
Vatandaşın gişede beklemeden yoluna devam etmesi, zaman kazanması ve ödeme işlemlerinin kolaylaşması hedefleniyordu.
Bu hedef doğruydu. Hatta gelişen teknolojiyle birlikte daha da ileri taşınabilirdi.
Ancak otomatik sistemlerin en önemli özelliği, hatanın da otomatik biçimde büyüyebilmesidir.
Bir yanlış kayıt, bir hatalı eşleştirme veya bir eksik bildirim, vatandaşın önüne borç, ceza ya da itiraz zorunluluğu olarak çıkabiliyor.
İşin ironik tarafı ise şudur:
Geçişi birkaç saniyede gerçekleştiren sistem, yanlış bir işlem söz konusu olduğunda vatandaşı günlerce, hatta bazen daha uzun süre uğraştırabiliyor.
Kamu hizmetlerinin temel ilkelerinden biri, vatandaşın işini kolaylaştırmaktır.
Vatandaş, kamu kurumlarının oluşturduğu sistemlerin hatalarını düzeltmek için âdetâ ikinci bir mesai yapmak zorunda bırakılmamalıdır.
HGS'de bir hata varsa, bu hatanın kaynağını tespit etmek öncelikle sistemi işletenlerin sorumluluğudur.
Vatandaşın elinde geçiş yaptığına ilişkin bilgi, banka hareketi, araç kaydı veya başka bir belge bulunuyorsa, bu belgelerin değerlendirilmesi kolay, hızlı ve sonuç odaklı olmalıdır.
Bir itirazın sonucunu öğrenmek için farklı kanallara başvurmak, sürekli aynı bilgileri tekrar vermek, muhatap bulamamak ve sonunda küçük bir meblağ için uğraşmanın anlamsız olduğuna karar vermek, vatandaşın hak arama iradesini zayıflatır.
İşte asıl tehlike burada başlıyor.
Vatandaşın “Haklıyım ama uğraşmaya değmez” demesi, sistem açısından bir başarı değil, ciddi bir alarmdır.
Çünkü vatandaşın vazgeçtiği her itiraz, çözülmemiş bir sorunun görünmez hâle gelmesine yol açabilir. Ödenen her haksız bedel, sistemin sorgulanmadan devam etmesine zemin hazırlayabilir.
Bir kamu hizmetinde sorun yaşandığında sorulması gereken en temel sorulardan biri şudur:
Bu sistemi kim kurdu, kim işletiyor, kim denetliyor ve vatandaş mağdur olduğunda kim hesap veriyor?
Görev ve yetki sahibi kişilerin belirlenmesi, liyakat, denetim ve hesap verebilirlik ilkeleriyle doğrudan ilişkilidir.
Bir sistemin başarısı yalnızca tahsilat rakamlarıyla, geçiş sayılarıyla veya teknolojik altyapısıyla ölçülemez.
Vatandaş memnuniyeti, hata oranı, itirazların sonuçlandırılma süresi, haksız tahsilatların iade edilme oranı ve şikâyetlerin tekrarlanma sıklığı da performans göstergesi olmalıdır.
Kamu hizmetinde başarı, vatandaşın parasını tahsil etmek kadar, vatandaşın hakkını korumakla da ölçülür.
HGS sisteminin tamamen kaldırılmasını veya teknolojiden vazgeçilmesini savunmak elbette çözüm değildir. Aksine, teknolojiyi daha güvenilir, şeffaf ve vatandaş dostu hâle getirmek gerekir.
Bunun için birkaç somut adım atılabilir:
1. Tek merkezden, kolay erişilebilir itiraz sistemi: Vatandaş, mobil uygulama veya internet üzerinden birkaç adımda itirazını yapabilmeli; başvurusunun hangi aşamada olduğunu takip edebilmelidir. Her başvuru için açık bir takip numarası oluşturulmalıdır.
2. Hatalı tahsilatlarda otomatik iade: Sistem kaynaklı bir hata tespit edildiğinde vatandaşın ayrıca başvuru yapması beklenmemeli, haksız tahsilat mümkün olan en kısa sürede otomatik olarak iade edilmelidir.
3. Ceza ve borç bildirimlerinde etkin bilgilendirme: Vatandaşa yalnızca borç veya ceza çıkarılmamalı; işlemin hangi geçişe, hangi tarihe, hangi plakaya ve hangi kayıt bilgisine dayandığı açıkça gösterilmelidir. Bildirimlerin zamanında ve doğrulanabilir şekilde ulaştırılması sağlanmalıdır.
4. İtiraz sürecinde vatandaş lehine kolaylık: Teknik kayıtların incelenmesi, kurumların kendi sistemleri arasında yapması gereken bir işlem olmalıdır. Vatandaş, kurumların erişebileceği verileri tekrar tekrar belgelemek zorunda bırakılmamalıdır.
5. Bağımsız denetim ve düzenli kamuoyu raporlaması: HGS sisteminde meydana gelen hatalar, yapılan itirazlar, kabul ve ret oranları, iade edilen tutarlar ve ortalama çözüm süreleri düzenli olarak kamuoyuyla paylaşılmalıdır.
Böylece sistemin ne kadar iyi çalıştığı yalnızca idarenin beyanıyla değil, somut verilerle değerlendirilebilir.
6. İnsan unsurunu devreye sokan çözüm mekanizması: Her sorunu otomatik mesajlarla geçiştiren bir yapı yerine, vatandaşın gerekçesini değerlendirebilen, kararını açıklayan ve gerektiğinde hatasını düzelten gerçek bir muhatap bulunmalıdır.
HGS, vatandaşın hayatını kolaylaştırmak için vardır.
Vatandaş HGS'ye hizmet etmek, HGS'nin hatalarını düzeltmek veya sistemin eksikliklerini telafi etmek için değil, yolculuğunu daha kolay yapmak için ihtiyaç duyar.
Benim de yaşadığım ve sonunda “Uğraşma, öde kurtul” diyerek kapattığım o mesele, belki tek başına küçük bir olaydı.
Ancak benzer mağduriyetler yaşayan binlerce insanın aynı noktaya gelmesi, artık küçük bir olay olmaktan çıkar, kamu yönetiminin sorgulanması gereken bir meseleye dönüşür.
Devletin ve kamu hizmeti sunan kurumların vatandaşla ilişkisi, tahsilat üzerine değil, güven üzerine kurulmalıdır.
Vatandaşın haklı itirazını bir yük olarak değil, sistemi iyileştirme fırsatı olarak görmek gerekir.
HGS'nin yarını, daha hızlı tahsilat yapan bir sistem olmaktan çok, daha az hata yapan, hata yaptığında bunu kabul eden ve vatandaşını mağdur etmeden telafi eden bir sistem olmalıdır.
Çünkü bir ülkede teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, hak ve adalet duygusu geride kalıyorsa o teknolojinin vatandaş için gerçek anlamda ilerleme sağladığını söylemek mümkün değildir.
Yolculuğu kolaylaştırmak için kurulan bu sistem, vatandaşın hak arama yolunu zorlaştırmamalı, mağduriyet yaşatmamalıdır.