Sekiz yıllık birlik başkanlığı tecrübemle arıcılıkta dikkat edilmesi gerekenleri anlatıyorum.
Bugün de sizlerle farklı bir konuda bilgilerimi ve tecrübelerimi paylaşmak istiyorum. Daha önce fidan dikimi, fidan bakımı ve meyve ağaçlarının budanması gibi konulara değinmiştik. Bu konuların sezonu henüz devam ediyor. Ancak bugün biraz farklı bir alana, uzun yıllar içinde bilgi ve tecrübe edindiğim arıcılığa değinmek istiyorum.
Bildiğiniz gibi sekiz yıl boyunca Arı Yetiştiricileri Birliği Başkanlığı yaptım. Aynı zamanda birliğin kurucu başkanıyım. Türkiye'de 71 ilde birlikler kurulmuşken Sinop'ta henüz böyle bir birlik yoktu. Rabbim bize Sinop'u 72'nci il olarak bu yapıya kazandırmayı nasip etti.
Sekiz yıllık başkanlık dönemimde arıcılık konusunda önemli çalışmalar yürüttük. Eğitim faaliyetlerine ağırlık verdik, akademisyenleri Sinop'a getirerek arıcılarımızın bilgi ve tecrübelerini geliştirmeye çalıştık.
Şimdi de edindiğim bu bilgi ve tecrübeler ışığında, arıcılıkta neler yapılması gerektiğini, özellikle sonbahar bakımının önemini anlatmaya çalışacağım.
Arıcılıkta Asıl Çalışma Dönemi İlkbahar ve Sonbahardır
Arıcılıkta sezon aslında ilkbaharda başlar. Arıların hareketlenmeye başladığı bu dönemde yapılacak çalışmalar, sezon sonunda alınacak bal miktarını doğrudan etkiler.
Arıcının özellikle ilkbahar ve sonbahar dönemlerinde dikkatli ve planlı çalışması gerekir. Yaz döneminde ise arının doğal çalışma düzenine gereksiz yere müdahale edilmemelidir. Bazı arıcılarımız sık sık kovanların etrafında dolaşır, sürekli arılarla ilgilenir. Oysa bu doğru bir yaklaşım değildir. Arıların çalışma düzenini gereksiz yere bozmak yerine, ihtiyaç duyulan zamanlarda müdahale etmek gerekir.
Kısacası arıcılıkta asıl bakım ve hazırlık dönemleri ilkbahar ve sonbahardır. Kışın ise arıların mümkün olduğunca rahatsız edilmemesi gerekir.
Arı Balını 15 Günlük Dönemde Yapar
Bal hasadı genellikle rakıma ve bölgenin iklim şartlarına göre ağustos sonu ve eylül aylarında gerçekleştirilir. Ancak burada özellikle bilinmesi gereken bir konu var: Arıcı yılın büyük bölümünde arısına bakar, onu besler, geliştirir ve hazırlar. Fakat elde edeceği balın önemli bir bölümünü çoğu zaman yaklaşık 15 günlük bal akım döneminde alır.
İşte arıcılığın püf noktası da buradadır.
Bal akım dönemi dediğimiz bu kısa süreyi yakalamak gerekir. Arının o döneme güçlü ve yeterli nüfusla girmesi şarttır. Bunun için de işçi arıların önceden hazırlanmış olması gerekir.
Arıcı, kendi bölgesinin rakımını, iklimini ve bitki örtüsünü iyi tanımalıdır. Çünkü bal akımının başlayacağı tarih her bölgede aynı değildir. Bir yerde temmuz ortasında başlayan bal akımı, başka bir yerde ağustos ayının ilk haftasına denk gelebilir.
Eğer arıcı, bal akımından önce gerekli hazırlıkları yapamamışsa o sezon yüksek miktarda bal beklememelidir. Çünkü arıcılıkta zamanlama çok önemlidir.
İşçi Arının Ömrü ve Ana Arının Önemi
Arıcılıkta bilinmesi gereken en önemli konulardan biri de arıların yaşam süreleridir.
Yaz döneminde yoğun çalışan bir işçi arının yaşam süresi yaklaşık 45 gün civarındadır. Kış döneminde ise hareketlilik ve çalışma yoğunluğu azaldığı için arıların ömrü altı-sekiz aya kadar uzayabilir.
Peki, işçi arılar 45 gün sonra öldüğünde kovandaki nüfus nasıl korunuyor?
Burada ana arı devreye giriyor.
Ana arının en önemli görevi yumurtlamaktır. Sağlıklı ve verimli bir ana arı, uygun şartlarda günde yaklaşık 1.500-2.000 yumurta bırakabilir. Böylece ölen işçi arıların yerini yeni nesiller alır ve kovanın nüfusu korunur.
Bu nedenle ana arının sağlığı ve verimliliği, bir koloninin geleceği açısından hayati önem taşır.
Ana Arının Verimliliği İki Yıldan Sonra Düşmeye Başlar
Bir kovanda üç çeşit arı bulunur: Ana arı, işçi arı ve erkek arı.
Ana arı dişidir ve koloninin devamlılığını sağlar. İşçi arılar da dişidir ancak üreme görevleri normal şartlarda ana arıya aittir. Erkek arıların ise temel görevi ana arıyı döllemektir.
Ana arı uygun şartlarda yaklaşık yedi yıl yaşayabilir. Ancak burada önemli olan yalnızca yaşaması değildir. Verimliliğidir. Ana arının yumurtlama kapasitesi genellikle ikinci yıldan sonra düşmeye başlar.
Bu nedenle profesyonel arıcılar, ana arılarını belirli aralıklarla yeniler. Çünkü yaşlanan ve verimliliği azalan bir ana arıdan, genç ve sağlıklı bir ana arının performansını beklemek doğru değildir.
Arıcılarımızın bir kısmı bu konuyu yeterince bilmediği için kovandaki verim düşüşünü arının cinsine, bölgeye veya başka etkenlere bağlayabiliyor. Oysa bazen asıl sorun ana arının yaşlanması ve yumurtlama kapasitesinin azalmasıdır.
Ana Arı Nasıl Çiftleşir?
Arıcılıkta en çok bilinmesi gereken konulardan biri de ana arının çiftleşme sürecidir.
Ana arı çiftleşmesini kovan içerisinde gerçekleştirmez. Kovanından çıkarak erkek arıların toplandığı özel bölgelere gider. Bu alanlarda çok sayıda erkek arı bulunur. Ana arı, havada gerçekleştirdiği çiftleşme uçuşu sırasında birden fazla erkek arıyla çiftleşebilir.
Çiftleşme sonrasında erkek arılardan aldığı spermleri vücudundaki özel bir organda depolar. Bu spermleri daha sonraki yumurtlama dönemlerinde kullanır.
Erkek arının görevi esas olarak ana arıyı döllemektir. Bunun dışında işçi arılar gibi kovanda bal toplama, yavru bakımı veya temizlik gibi görevleri bulunmaz. Çiftleşme sonrasında erkek arı ölür. Sonbahar döneminde ise işçi arılar, koloninin kışlık kaynaklarını korumak amacıyla erkek arıları kovandan uzaklaştırır.
Bu ayrıntılar, arıcılığın temelini oluşturur. Ancak ne yazık ki kendisini arıcı olarak tanımlayan birçok kişi bile bu süreçlerin tamamını bilmiyor.
Sinop'ta Ana Arı Yetiştiriciliği Eğitimlerine Önem Verdik
Sekiz yıllık birlik başkanlığım döneminde en fazla önem verdiğim konulardan biri eğitimdi.
Türkiye'nin ilk arıcı profesörlerinden rahmetli Prof. Dr. Muhsin Doğaroğlu'nu Sinop'a birçok kez davet ettik. Samsun'dan Dr. Ali Korkmaz'ı da ilçelerimiz dâhil olmak üzere çeşitli eğitim programlarında arıcılarımızla buluşturduk.
Özellikle ana arı yetiştiriciliği konusunda eğitim verilmesi çok önemliydi.
Ana arı yetiştiriciliği kursları, normal arıcılık kurslarından farklıdır. Bu eğitimlerin ilgili mevzuat çerçevesinde, Bakanlığın izniyle ve akademisyenlerin katkısıyla yürütülmesi gerekir.
Ben de yıllarca Halk Eğitim bünyesinde arıcılık eğitimi verdim. Ancak ana arı yetiştiriciliği eğitimi farklı bir uzmanlık gerektirdiği için bu kursların akademisyenler tarafından verilmesine önem gösterdik.
Bu kapsamda Sinop, ana arı yetiştiriciliği kurslarının düzenlendiği illerden biri oldu. Hatırladığım kadarıyla yaklaşık 35 arıcımıza bu alanda eğitim verildi ve katılımcılar sertifikalarını aldı.
Ana arı yetiştiriciliği aynı zamanda ticari bir faaliyettir. Ana arı üretimi ve satışı belirli kurallara bağlıdır. Bunun nedeni, üretimde kaliteyi korumak, yanlış uygulamaların önüne geçmek ve yetiştiriciliğin denetimli şekilde yapılmasını sağlamaktır.
Arıcılıkta eğitim bu yüzden çok önemlidir. Bilmeden yapılan uygulamalar, hem arıcıya hem de koloniye zarar verebilir.
Bal Sezonuna Güçlü Bir Koloniyle Girmek Gerekir
Şimdi tekrar bal sezonuna dönelim.
Arıcı, bal akımının başlayacağı tarihi önceden bilmelidir. Örneğin kendi bölgesinde bal akımı temmuzun 15'inde veya ağustosun ilk haftasında başlayacaksa, hazırlıklarını bu tarihe göre yapmalıdır.
Burada ana arının yumurtlama düzeni büyük önem taşır. Çünkü yumurtlanan bir arının hemen işçi arı hâline gelmesi mümkün değildir. Yumurtadan çıkış, larva ve pupa dönemleriyle birlikte belirli bir gelişim süreci vardır.
Arıcı, bu süreci hesaplayarak bal akımı başladığında kovanda yeterli sayıda genç ve çalışabilecek işçi arı bulunmasını sağlamalıdır.
Bunun için ilkbahar döneminde besleme ve teşvik çalışmaları yapılır. Şurupla besleme ve kek uygulamaları, koloninin gelişimini desteklemek amacıyla kullanılabilir.
Bu desteklemeler ana arının yumurtlama faaliyetini teşvik eder. İşçi arılar da ana arının beslenmesini ve bakımını üstlenir. Ana arı, salgıladığı feromonlarla koloninin düzenini ve işleyişini etkiler.
Ancak burada önemli bir ayrıntı daha var: Üç-beş yaşındaki bir ana arıdan, genç bir ana arının yumurtlama performansını beklemek doğru değildir.
Arıcı, ana arının yaşını ve verimliliğini takip etmelidir. Aksi hâlde kovanın gelişmemesini, bal yapmamasını veya koloni nüfusunun düşmesini yanlış nedenlere bağlayabilir.
Sağlıklı ve güçlü bir kovanda arı nüfusu sezon içerisinde yaklaşık 80 bine ulaşabilir. Kış döneminde ise bu sayı önemli ölçüde düşer. Koloninin nüfusu ve sağlığı, mevsime göre sürekli takip edilmelidir.
Sonbaharda Bal Hasadından Sonra Neler Yapılmalı?
Şimdi asıl konumuza, yani sonbahar bakımına dönelim.
Bal hasadı ağustos sonu ve eylül aylarında tamamlandıktan sonra arıcı için yeni bir dönem başlar. Artık hedef, kovandan daha fazla bal almak değil, arıların kışı sağlıklı şekilde geçirmesini sağlamaktır.
Öncelikle bal hasadı sırasında kovanda yeterli miktarda bal bırakılmalıdır. Çünkü arıların kış boyunca tüketeceği temel besin kaynağı kendi ballarıdır.
Bu konuda kesin bir çerçeve sayısı vermek doğru olmayabilir. Ancak koloninin gücüne, arı nüfusuna ve kovanın durumuna göre yaklaşık altı-yedi çerçevede yeterli miktarda bal bırakılması gerektiğini düşünüyorum.
Örneğin on çerçeveli bir kovanda, arının mevcut durumuna göre kışlık besin ve yaşam alanı planlanmalıdır.
Kovanların Temizliği ve Dezenfeksiyonu
Sonbahar bakımında önemli konulardan biri de kovanların temizliğidir.
Sezon boyunca kovanların içerisinde çeşitli zararlılar ve haşereler barınabilir. Bunlar gözden kaçan köşelere yumurta bırakabilir. Zamanla ortaya çıkan zararlılar, kış döneminde arıları rahatsız edebilir ve koloninin zayıflamasına, hatta sönmesine neden olabilir.
Bu nedenle arıların eski kovandan yeni kovana aktarılması sırasında temizlik ve dezenfeksiyon işlemlerine dikkat edilmelidir.
Aktarım yapılacak yeni kovan önceden hazırlanmalı, temizlenmeli ve gerekli dezenfeksiyon işlemleri gerçekleştirilmelidir. Bu kapsamda pürmüzleme işlemi, arıların bulunduğu dolu kovanda değil, aktarım yapılacak boş kovanda gerçekleştirilir.
Yani arılar eski kovandayken, aktarım yapılacak yeni ve boş kovan pürmüzlenerek dezenfekte edilir. Böylece pürmüzün oluşturduğu yüksek ısının arılara zarar vermesinin önüne geçilir.
Dezenfeksiyon işlemi tamamlandıktan sonra arılar eski kovandan yeni kovana aktarılır. Bu uygulama, hem arıların korunması hem de temiz bir kovanda kışa hazırlanmaları açısından önemlidir.
Kovanın Sıkıştırılması ve Uçuş Deliğinin Daraltılması
Bal hasadından sonra kovanın içerisinde gereğinden fazla boş çerçeve bırakılmamalıdır.
Arının mevcut nüfusuna göre çerçeve sayısı azaltılmalı, koloninin bulunduğu alan daraltılmalıdır. Buna arıcılıkta sıkıştırma işlemi denir.
Örneğin arının durumuna göre beş, altı veya yedi çerçeve bırakılarak koloninin daha kontrollü bir alanda yaşamını sürdürmesi sağlanabilir.
Ayrıca uçuş delikleri de daraltılmalıdır. Böylece kovanın korunması ve arıların kış dönemindeki yaşam şartlarının iyileştirilmesi amaçlanır.
Bu işlemler, sonbahar bakımının en önemli aşamalarındandır.
Kışın Arıların Salkım Oluşturması Çok Önemlidir
Arıcılıkta dikkat edilmesi gereken bir başka konu da kış döneminde arıların kendilerini nasıl ısıttığıdır.
Hava sıcaklığı düştüğünde arılar, kovan içerisinde üzüm salkımına benzer bir yapı oluştururlar. Birbirlerine sıkıca tutunarak salkım hâlinde dururlar. Bu, koloninin soğuk havalarda hayatta kalmasını sağlayan doğal bir ısınma yöntemidir.
İşte burada arıcıların dikkat etmesi gereken çok hassas bir konu var.
Kovanların bulunduğu alan dışarıdan gelebilecek darbelere, sarsıntılara ve müdahalelere karşı korunmalıdır.
Örneğin kovanın bulunduğu yerde hayvanların dolaşması, kovanlara çarpması veya herhangi bir nedenle sarsıntı oluşması arıları rahatsız edebilir. Özellikle soğuk havalarda salkımın bozulması, arılar açısından ciddi risk oluşturabilir.
Bu nedenle kovanların yerleşimi iyi planlanmalı, çevresinde arıları rahatsız edecek durumların önüne geçilmelidir.
Ana Arı ve Yalancı Ana Kontrolü İhmal Edilmemeli
Kışa hazırlık döneminde yalnızca besin miktarına ve kovanın temizliğine bakmak yeterli değildir. Ana arının varlığı ve sağlığı da mutlaka kontrol edilmelidir.
Ana arının ölmesi veya herhangi bir nedenle koloniden ayrılması durumunda kovanın düzeni bozulabilir. Ana arının bulunmadığı kolonilerde işçi arılar, uygun şartlarda bazı yumurtlama faaliyetleri gösterebilir. Bu durum yalancı ana oluşumuyla sonuçlanabilir.
Yalancı ana, normal bir ana arı değildir. Çiftleşmediği için bıraktığı yumurtalardan erkek arılar çıkar. Böyle bir kovanda işçi arı üretimi sağlıklı şekilde devam etmez ve koloni zamanla zayıflar.
Deneyimli bir arıcı, kovanı kontrol ettiğinde ana arının varlığını, yumurtlama düzenini ve koloninin genel durumunu anlayabilir.
Ana arı, işçi arılara göre daha iri yapılıdır ve genellikle çevresinde ona eşlik eden işçi arılar bulunur. Erkek arılar da vücut yapılarıyla işçi arılardan ayrılır.
Arıcının bu üç arı türünü birbirinden ayırt edebilmesi gerekir. Çünkü kovanda görülen her hareketin doğru yorumlanması, sağlıklı bir koloni yönetimi için önemlidir.
Kovan Kontrolleri Yapılırken Hava Sıcaklığına Dikkat Edilmeli
Sonbahar bakımında bazı işlemler zamanında yapılamamış olabilir. Arıcı, kovanı sıkıştıramamış, gerekli kontrolleri gerçekleştirememiş veya bazı eksiklikleri fark etmemiş olabilir.
Bu durumda hava şartları uygunsa gerekli kontroller yapılabilir.
Ancak kovanın kapağını uzun süre açık bırakmak doğru değildir. Özellikle sıcaklığın düştüğü dönemlerde kovan içerisindeki ısının korunması gerekir.
Hava sıcaklığı 14 derecenin üzerindeyken, gerekli görülen kısa ve hızlı kontroller yapılabilir. Kovanın uzun süre açık tutulması ve arıların gereksiz yere rahatsız edilmesi doğru değildir.
Burada önemli olan, yapılması gereken müdahaleyi en kısa sürede ve doğru şekilde gerçekleştirmektir.
Kovanın Yerini Değiştirmek Sanıldığı Kadar Kolay Değildir
Arıcılıkta sık yapılan hatalardan biri de kovanın yerinin bilinçsizce değiştirilmesidir.
Bazı arıcılarımız, kovanın bulunduğu yeri beğenmeyerek birkaç metre ileriye veya başka bir noktaya taşıyabiliyor. Daha sonra da arıların kaybolduğunu söylüyor.
Oysa arılar, uçuşa çıktıklarında kovanın bulunduğu yeri ve çevresini hafızalarına kaydederler. Dışarı çıkan arılar geri döndüklerinde alıştıkları eski konuma yönelirler.
Siz kovana yeni bir yer belirlediğinizde, dışarıda bulunan arılar eski kovan yerini arayabilir. Bu nedenle kovanın yerini değiştirmek gelişigüzel yapılacak bir işlem değildir.
Eğer kovanın taşınması gerekiyorsa bunun uygun zamanda ve doğru yöntemle yapılması gerekir. Örneğin bazı durumlarda uçuş deliği kapatılarak arıların yeni konuma alışması sağlanabilir. Bu süreçte koloninin havalandırması, su ve besin ihtiyacı da dikkate alınmalıdır.
Kovanın yeni konuma alışması için belirli bir süre gerekebilir. Bu konuda yapılacak yanlış bir uygulama, kolonide ciddi kayıplara yol açabilir.
Arıcılıkta Tecrübe Kadar Teknik Bilgi de Önemlidir
Arıcılık konusunda anlatılacak daha çok şey var. Ancak bugün özellikle sonbahar bakımının önemine ve arıcılığın temel bazı kurallarına değinmek istedim.
Arıcılık yalnızca kovanın başına gidip bal almakla yürütülebilecek bir iş değildir. Ana arının yaşından işçi arının yaşam süresine, bal akımının zamanlamasından kışlık besin hazırlığına kadar bilinmesi gereken pek çok ayrıntı vardır.
Ne yazık ki arıcılarımızın bir kısmı hâlâ babadan, dededen kalma yöntemlerle üretim yapmaya devam ediyor. Oysa geleneksel tecrübenin yanında bilimsel ve teknik bilgiden de yararlanmak gerekiyor.
Sekiz yıllık birlik başkanlığım döneminde eğitim çalışmalarına bu nedenle büyük önem verdim. Çünkü bilinçli arıcılık, hem üreticinin kazancını artırır hem de arı kolonilerinin sağlıklı şekilde devamlılığını sağlar.
Arıcılıkta başarı, doğru zamanda doğru müdahaleyi yapabilmekten geçer.
Şimdilik arıcılık konusundaki bilgilerimi bu çerçevede paylaşmak istiyorum. Önümüzdeki dönemlerde farklı başlıklarla yeniden arıcılığa değinecek, bilgi ve tecrübelerimizi paylaşmaya devam edeceğiz.
Selam ve saygılarımla.