Tarih, yalnızca kazandığımız savaşların, fethettiğimiz şehirlerin ve muzaffer komutanlarımızın hikâyesi değildir. Tarih aynı zamanda fethettiğimiz coğrafyalara ne götürdüğümüzün, neyi koruduğumuzun, neyi değiştirdiğimizin ve en önemlisi, gelecek nesillere ne bıraktığımızın muhasebesidir.

Bizler, asırlar boyunca üç kıtada hüküm sürmüş büyük bir medeniyetin mirasçılarıyız.

Atlarımız Balkan ovalarını aşmış, ordularımız Viyana kapılarına dayanmış, sancaklarımız Bağdat'tan Budin'e, Şam'dan Saraybosna'ya kadar uzanmıştır.

Çocukluğumuzdan itibaren fetihlerle büyütülürüz. Malazgirt'i, İstanbul'un Fethi'ni, Mohaç'ı, Çanakkale'yi gururla anlatırız.

Bunlar elbette milletimizin tarihindeki şanlı sayfalardır. Ancak tarih karşısında dürüst olmak, yalnızca övünmekle değil, gerektiğinde kendimizle hesaplaşabilmekle de mümkündür.

İşte bu noktada, rahatsız edici ama bir o kadar da gerekli bir soru karşımıza çıkıyor:

Evet, hükmettik; peki hükmettiğimiz yerlerde ne bıraktık?

Çünkü bir milletin büyüklüğü yalnızca sınırlarının genişliğiyle ölçülmez. Kılıcının keskinliği kadar kaleminin gücüyle, ordusunun kudreti kadar dilinin itibarıyla, fethettiği topraklar kadar gönüllerde bıraktığı izlerle de ölçülür.

Kılıç kapıları açabilir; ancak o kapılardan içeri giren dil, kültür, sanat ve fikir kalıcı olur.

Roma İmparatorluğu yıkıldı. Ancak bugün Avrupa'nın büyük bir bölümünde hukuk sistemlerinin temelinde hâlâ Roma hukuku vardır.

Latin dili artık günlük yaşamda kullanılmıyor olabilir; ancak Fransızca, İspanyolca, İtalyanca ve Portekizce gibi diller, onun mirasını yaşatmaya devam ediyor.

İngiltere, sömürge imparatorluğunu kaybetti; ancak İngilizce bugün dünyanın ortak iletişim dillerinden biri hâline geldi.

Fransa'nın askerî sınırları daraldı; fakat Fransız kültürü, sanatı ve düşüncesi hâlâ küresel ölçekte etkisini sürdürüyor.

Peki ya biz?

Altı yüz yıl hüküm sürdüğümüz Balkanlarda bugün kaç kişi Türkçe konuşuyor?

Üç yüz yıl yönettiğimiz Kuzey Afrika'da kültürümüzün ne kadarı yaşamaya devam ediyor?

Ortadoğu'da, Kafkaslarda ve Arap coğrafyasında dilimizin, sanatımızın ve düşünce dünyamızın etkisi ne ölçüde sürüyor?

Bu sorular bazılarını rahatsız edebilir. Çünkü tarih anlatırken çoğu zaman fethettiğimiz toprakları konuşur, ancak o topraklarda bıraktığımız kültürel mirası yeterince sorgulamayız.

Oysa Osmanlı'nın en büyük başarıları yalnızca askerî zaferlerinden ibaret değildi. Adalet anlayışı, vakıf sistemi, mimarisi, şehir kültürü ve farklı toplulukları asırlar boyunca bir arada yaşatabilme becerisi de büyük bir medeniyet başarısının göstergesiydi.

Bugün Bosna'da bir cami kubbesinde, Üsküp'te bir köprüde, Mostar'da bir sokakta, Kudüs'te bir çeşmede Osmanlı'nın izlerini görmek mümkündür.

Ancak aynı zamanda şu gerçeği de kabul etmek gerekir:

Biz birçok yerde devlet kurduk, fakat her zaman kalıcı bir kültürel nüfuz oluşturamadık. Bunun nedenlerinden biri belki de fetihlere gösterdiğimiz ilgiyi eğitime, bilime ve kültürel üretime aynı ölçüde gösterememiş olmamızdır.

Bir medeniyet yalnızca toprak kazanarak büyümez. Kitap yazarak, çocukları okutarak, gençleri meslek sahibi yaparak, toprağı işleyerek, teknoloji üreterek, düşünce geliştirerek, sanat ortaya koyarak ve dilini evrensel bir değer hâline getirerek de büyür.

Bugün dünya üniversitelerinde kaç öğrenci Türkçe öğrenmek için sıraya giriyor?

Kaç uluslararası akademik çalışma Türk düşünürlerinin fikirleri üzerine inşa ediliyor?

Kaç küresel teknoloji markasının arkasında bizim bilgi ve teknoloji üretimimiz bulunuyor?

Bu soruların cevapları, geçmişle övünmenin ötesine geçerek geleceği inşa etmemiz gerektiğini ortaya koyuyor.

Dil, bu noktada ayrı bir önem taşıyor.

Bir milletin hafızası dilinde yaşar. Dil zayıfladığında tarih de zayıflar, kültür de zayıflar, kimlik de zayıflar.

Son yıllarda günlük konuşmalarımızdan sosyal medyaya kadar pek çok alanda yabancı kelimelerin kullanımının giderek arttığına şahit oluyoruz.

Kendi diline özen göstermeyen bir toplumun kültürünü gelecek yüzyıllara taşıması kolay değildir.

Din de bu muhasebenin önemli bir parçasıdır.

Din, bir toplumun yalnızca ibadet sistemi değil; aynı zamanda ahlâk anlayışı, adalet duygusu ve vicdan ölçüsüdür.

Tarih boyunca medeniyetler güçleri kadar adaletleriyle de hatırlanmıştır.

Güç adaletle birleşmediğinde korku doğurur; adaletle birleştiğinde ise medeniyetin temelini oluşturur.

Ecdadın mirasına sahip çıkmak, geçmişte yapılanları romantikleştirmek değil; onların iyiyi, doğruyu ve adaleti arama gayretini geleceğe taşımaktır.

Tarih, yalnızca övülecek ya da yalnızca yerilecek bir alan değildir.

Geçmişimizi bütünüyle kusursuz görmek de onu tamamen reddetmek de doğru değildir.

Tarih bir ibret aynasıdır. O aynaya bakarken yalnızca başarılarımızı değil, eksiklerimizi ve hatalarımızı da görmek zorundayız.

Çünkü milletler, hatalarından ders alabildikleri ölçüde güçlü kalırlar.

Bugün önümüzde yeni bir fetih alanı vardır.

Bu alan ne Balkanlardır ne Ortadoğu ne de Kafkaslar.

Bugünün fetih alanı bilimdir, teknolojidir, savunma sanayidir, topraktır, tarımdır, besiciliktir, kültürdür, sanattır, fikirdir ve eğitimdir.

Artık şehirleri değil gönülleri kazanmak, toprakları değil zihinleri etkilemek, sınırları değil ufukları büyütmek gerekiyor.

Eğer dilimizi güçlendirebilir, kültürümüzü üretebilir, tarihimizden ders çıkarabilir ve dinimizin özündeki ahlâkı yeniden hayatımıza taşıyabilirsek, geçmişteki zaferler yalnızca hatırlanan anılar olmaktan çıkar; geleceği inşa eden birer ilham kaynağına dönüşür.

Burada kendimize şu gerçeği hatırlatmamız gerekiyor:

Bize bırakılan mirasla ne kadar övündüğümüz değil, bizden sonrakilere ne bırakacağımız önemlidir.

Çünkü fetihler tarih kitaplarında kalır; ancak medeniyetler insanların hayatında yaşamaya devam eder.

Bir milletin büyüklüğü de tam burada ortaya çıkar:

Gittiği yerlere ne kadar hükmettiğiyle değil, oradan ayrıldıktan sonra bile ne kadar medeniyetinin hüküm sürdüğüyle ve hatırlandığıyla...