İtilaf devletlerinin İstanbul’u işgalinden hemen sonra parlamento faaliyetlerine son vererek süresi belli olmayan bir müddet için çalışmalarını durdurdu. Meclis 11 Nisan‘da da padişah tarafından bütünüyle feshedildi. İstanbul’da parlementonun feshedilmiş olması Anadolu’da Kuvayi Milliye mücadelesi yürüten kadroların yeni bir parlamento kurması için bir fırsat doğurdu. Mustafa Kemal Paşa Ankara’da bir meclis teşekkülü için seçim çağrısı yaptı. Bu meclisin azaları her livayı temsilen seçimle gelmiş beşer üyeden ve feshedilen İstanbul Meclis-i Mebusan’ından da Ankara’ya gelebilenlerden teşekkül edecekti.

1. Meclis ve Sinop Milletvekilleri

23 Nisan 1920’de açılan 1. Mecliste Sinop’u temsilen altı milletvekili bulunuyordu. Bu milletvekilleri Abdullah Karabina, Hakkı Hami Ulukan, Mehmet Şerif Bey, Mehmet Şevket Peker, Rıza Nur ve Rıza Vamık Uras’tı. Bu milletvekillerinden Dr. Rıza Nur’un Meclis-i Mebusan’dan 1. Meclise katıldığını biliyoruz. Başta Mehmet Şerif Bey olmak üzere diğer milletvekilleri 1920 yılının Mart ve Nisan ayı içerisinde yapılan seçimlerde Sinop Milletvekilleri olarak seçilip Büyük Millet Meclisi’ne (BMM) gelmişlerdir.

Sinop siyaseti bakımından 1.Meclis’in birkaç önemli yönü vardır. Bunlardan ilki ismi çeşitli tartışmalarla bugüne kadar ulaşmış olan Dr. Rıza Nur’un bu mecliste Sinop’u temsilen milletvekili olmasıdır. Çünkü Dr. Rıza Nur hem yazdıklarıyla, hem konuştuklarıyla hem de Lozan Heyeti’nde bulunmuş olması nedeniyle önemli bir siyasi figürdür. Ayrıca hem Sağlık hem de Maarif Bakanlığı yapmıştır. Bir diğeri 1. Meclis’te Sinop Milletvekikili olarak değil ama Sinoplu olarak bulunan ve daha sonraki yıllarda Sinop’u temsilen 1950 yılına kadar parlamento‘da güçlü bir şekilde varlığını sürdüren Yusuf Kemal Tengirşektir. Yusuf Kemal Tengirşek‘te 1. Meclis’te Dışişleri Bakanı olarak görev üstlenmiştir. Daha sonraki siyasi yaşamında da hem akademisyen hem de politikacı olarak Türk siyasi hayatının etkin aktörlerinden birisi olmuştur. Üçüncüsü de BMM’nin ilk Meclis Başkanı olan Mehmet Şerif Bey’dir.

Mehmet Şerif Bey’in Hayatı

Mehmet Şerif Bey Cumhuriyet’e giden yolun en önemli kavşak noktası olan BMM’nin açılışında ilk Meclis Başkanıdır. Her ne kadar en yaşlı üye sıfatıyla da olsa BMM’nin başkanlığını bir Sinop Milletvekili olan Mehmet Şerif Bey yapmıştır. Mehmet Şerif Bey, 1845 yılında Kırklareli’nin Vize kazasında dünyaya gelmiştir. İlk ve orta öğrenimini tamamladıktan sonra Mekteb-i Sultani‘den (Galatasaray Lisesi) mezun olmuştur. 1868 yılında Maarif Nezaretine girmiş, en son Kastamonu Maarif Müdürü iken 1899’da emekliye ayrılmıştır. Birinci BMM’nde Sinop milletvekili olarak seçilen Mehmet Şerif Bey 15 Eylül 1929 tarihinde vefat etmiştir.

Tarihi Açılış Konuşması

Mehmet Şerif Bey meclisin en yaşlı üyesi sıfatıyla meclisi açmak ve yönetmek üzere geçici başkan olarak seçilmiş ve kürsüye çıkarak kısa ancak dönemin ruhuna ve milli mücadelenin manasına uygun çok veciz bir konuşma yapmıştır.

”Huzzarı kiram! İstanbul’un geçici olarak yabancı kuvvetler tarafından işgal olunduğunu ve bütün temel kurumlarıyla hilafet makamının ve hükümet merkezinin bağımsızlığının iptal edildiğini biliyorsunuz. Bu duruma baş eğmek, milletimizin zorlanan yabancı köleliğini kabul etmesi demekti. Ancak tam bir bağımsızlık içinde yaşamak azmine sahip, ezelden beri hür ve serbest olan milletimiz bu köleliği kesinlikle reddetmiş ve derhal vekillerini toplamaya başlayarak yüce meclisimizi oluşturmuştur. Bu yüce meclisin en yaşlı üyesi, geçici başkanı sıfatıyla ve ilahi teyfik ile milletimizin iç ve dış tam bağımsızlığı dahilinde mukadderatını bizzat ele aldığını ve idare etmeye başladığını bütün cihana ilan ederek Büyük Millet Meclisi’ni açıyorum. Kendisine bağlı olduğumuz en kutsal başkanımız olan bütün müslümanların halifesi ve Osmanlıların padişahı Sultan 6. Mehmet Han Hazretleri’nin yabancıların kayıtlarından kurtarılması ve onun ebedi saltanat ve taht merkezi olan İstanbul’umuz ile işgal altında ve türlü zülüm ve facialar içinde maddi ve manevi insafsızca imha edilmekte bulunan bütün mazlum vilayetlerimizin kurtarılması için başarı ihsan buyurmasını Cenabı Allah’tan niyaz ederim. “

Konuşmanın Anlamı

Bu kısa konuşmanın içerisinde bir çok önemli mesaj bulunmaktadır. Bu cümleler her ne kadar bir milletvekilinin ağzından dökülmüş kelimelerden oluşsa da bir milletin karakterini, tarihten süzülerek gelmiş bir manayı taşımaktadır. Özellikle “tam bir bağımsızlık içinde yaşamak azmine sahip ve ezelden beri hür ve serbest olan milletimiz” ifadesi bir milletin karakterini, inancını, hayata ve tarihe bakışını ifade etmektedir. Öte yandan konuşmanın içerisinde belki de ana fikri oluşturan temel husus “milletin egemenliği” fikridir.

Konuşmasının içerisinde milletin mukadderatını yüce meclisin bizzat ele aldığını dolayısıyla da milletin bizatihi kendisinin mukadderatına sahip çıktığını ifade eden bölüm aslında Cumhuriyet’in altlığını oluşturan “millet egemenliği” fikrini özlü bir şekilde ifade etmektedir. Ayrıca bu kısa açış konuşması BMM’nin amacını ve misyonunu da ortaya koymaktadır.

Hukuk ve Devlet Anlayışı

Mehmet Şerif Bey’in mecliste memurların bazılarının herhangi bir soruşturma yapılmadan görevlerinden alınmasıyla ilgili verdiği soru önergesine ait yaptığı konuşma da onun demokrasi ve hukuk bağlamında durduğu yeri göstermesi bakımından önemlidir. Bu konuşmasında Şerif Bey kesinlikle kanunlara riayet edilmesini talep etmiş, bir memurun azli gerektiğinde önce tahkikat yapılmasını, suç tahakkuk ederse mahkemeye verilmesini ve mahkeme hüküm verirse memurluktan azl olunmasını talep etmiştir. Bu ifadeler her türlü uygulamanın “kanunilik ilkesi” içerisinde yapılması ve “hukukun üstünlüğünün” esas alınması gerektiğini ifade etmesi bakımından önemlidir.

Sinop İçin Çalışmaları

Mehmet Şerif Bey mecliste Sinop’la ilgili üç teklif vermiştir. Bunlardan biri “Sinop’ta köprü ve şoseler (taş kırıkları üzerine kum dökülerek yapılan karayolu) inşası” hakkındadır. İkincisi “Sinop,Boyabat ve saire yollarının genel yol ağına katılması hakkında kanun teklifi” dir. Üçüncüsü de “Sinop’ta tersane denilen bölgede bulunan arsa üzerindeki binanın belediyeye terki” hakkındaki kanunun açıklamasına dair takriridir.

Sonuç

23 Nisan 1920’de açılan BMM milli mücadele tarihimiz, milletimizin istiklal kararlılığı ve Cumhuriyet’e giden sürecin en önemli kavşak noktası olması bakımından çok önemlidir. Ayrıca 1.Meclis olarak da adlandırdığımız BMM oluşum usülleri, çeşitliliği ve temsil gücü bakımından oldukça ilham vericidir.

Bu meclisin yaptığı anayasa da hem milletin bütününü kapsayıcılık hem de milletin bizatihi kendisini esas almak bakımından bugün hala atıf yapmaya ihtiyaç duyduğumuz bir kurucu metindir. Bugün ülkemizin birliği, beraberliği, çeşitlilik içerisinde bir arada yaşama arayışları, bağımsızlık, milli mücadele ruhu, millet egemenliği ve hukukun üstünlüğü bağlamında Birinci meclis hala referans kaynağı olmaya devam etmektedir.

Kurucu ruha sahip böyle bir meclisin açılış başkanlığını ve tarihe bir bağımsızlık bildirgesi gibi geçmiş açılış konuşmasını bir Sinop milletvekilinin yapmış olması bizim için ayrıca dikkat çekici bir husustur. Şerif Bey’in kısa ama yüksek manayı haiz bu konuşmasını başta Sinoplu gençlerimiz için ilham kaynağı olarak gündemde tutmak önemlidir diye düşünüyorum.